254 ه . مىدانند « 1 » . ولى منابع نشان مىدهد كه در اين زمان پارسيان هنوز بازرگانى كرانه‌هاى درياى عرب را تا جدّه كه بازارگاهى ميان مصر به شمال و درياى هند بوده در دست داشتند . ابو زيد اشاره به سال 916 م / 304 ه . مىكند كه : « كشتىهاى مردم سيراف ، چون به اين دريا ( درياى عرب ) كه در سمت راست درياى هند است و از آنجا به جده مىآيند ، آنجا مىايستند ؛ و كالاهائى كه در آنها براى مصر بارگيرى شده به كشتىهاى قلزم منتقل مىشود . چون گذر از آن دريا « بحر احمر » براى كشتىها ، سيرافيان آسان نيست ، زيرا درياى قلزم دشوار و پر از رشته‌هاى صخره‌اى است كه از ميان دريا برآمده‌اند « 2 » . اصطخرى مىنويسد ، بازرگانى جدّه با پارسيان است « 3 » . مقدسى اشاره مىكند در جدّه ، پارسيان طبقه فرمانروا هستند و در كاخهاى با شكوه زندگى مىكنند « 4 » . و همو در جاى ديگر مىگويد ؛ بسيارى از مردمان ، اين بخش دريا را تا كرانهء يمن ، به نام عمومى درياى فارس مىخوانند و بيشتر كشتى سازان و دريانوردان آنجا پارسى هستند « 5 » . حورانى به نقل از ژورنال آزياتيك مىنويسد ؛ پارسيان ( اين منطقه ) پس از چندى اسلامى مآب و عرب مآب شده بودند « 6 » . در قرن چهارم هجرى / دهم م كشتىهاى سيراف و عمان با آفريقاى شرقى تجارت و بازرگانى منظم برقرار كردند ولى درباره اين راهى كه آنان عبور مىكردند كمتر اطلاعى داريم و نمىدانيم كه آيا تجار همه راه را به عدن و گرد كرانه سومالى ( جايى كه امروز شاخ افريقا گفته مىشود ) كرانه‌نوردى مىكردند ، يا از راه راس فرتك ميان‌بر به دماغه گوارد افوئى عبور مىكردند . بيشتر به نظر مىرسد كه راه نخست ، راه معمولى بوده كه از آن عبور مىكردند ، چون رفتن به بندر بزرگ عدن سود

--> ( 1 ) . اخبار الصين و الهند ، ص 118 ؛ دريانوردى عرب در درياى هند ، ص 108 . ( 2 ) . اخبار الصين و الهند ، ص 118 ؛ دريانوردى عرب در درياى هند ، ص 108 . ( 3 ) . مسالك الممالك ، اصطخرى ، ص 21 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ، بخش 1 ، ص 114 و 115 . ( 5 ) . همان ، بخش 1 ، ص 26 . ( 6 ) . دريانوردى عرب در درياى هند ، ص 109 .